Vazdušni saobraćaj u periodu krize

Autor: Snežana Tomčić, glavna i odgovorna urednica

U svjetlu sve složenijih bezbjednosnih izazova i rastućih tenzija u Evropi i šire, pitanje upravljanja vazdušnim prostorom u kriznim situacijama postaje sve važnije. Kako funkcioniše vazdušni saobraćaj kada se paralelno odvijaju civilne i vojne operacije? Ko donosi odluke i kako se obezbjeđuje sigurnost?

O ovim temama razgovarali smo sa Tonijem Sičem, pukovnikom i pilot-oficirom za alokaciju vazdušnog prostora u Odjeljenju za upravljanje vazdušnim prostorom, koji iz prve ruke objašnjava kako sistemi funkcionišu u praksi i šta se očekuje od država u kriznim situacijama.

Kako funkcioniše vazdušni saobraćaj u periodu krize? Ko upravlja vazdušnim prostrom? Koji su zahtjevi i kako omogućiti istovremeno provođenje vojnih operacija i funkcionisanje civilnog saobraćaja?

Sva ova pitanja su postala naročito aktuelna od početka ratnih sukoba u Ukrajini, i na žalost, sve više utiču na vazdušni saobraćaj u Evropi. Shodno dešavanjima na istoku Evrope i Bliskom istoku, države treba da budu spremne da reaguju u slučaju pogoršanja stanja i širenja krize. Pitanje je ko i kako na nacionalnom nivou treba da uredi sistem kako bi se adekvatno odgovorilo na potrebu funkcionisanja vazdušnog saobraćaja u periodu krize.

U mirnodopskom periodu, vazdušni prostor organizuju i njime upravljaju državni organi i relevantne međunarodne organizacije prema principima upravljanja vazdušnim prostorom koji obezbjeđuju bezbjedno i efikasno korišćenje vazdušnog prostora.

Tokom rata, vojska može u potpunosti preuzeti kontrolu vazdušnog prostora i upravljati vazdušnim saobraćajem samostalno ili sa civilnom kontrolom letenja, a za potrebe odbrane može implementirati zone zabrane letenja i/ili koridore za civilne letove i uspostaviti procedure za zaštitu vazdušnog prostora.

Koji su zahtjevi i šta se dešava između perioda mira i rata?

Sa početkom razvoja krizne situacije za očekivati je da će vojska preći na povišeni stepen pripravnosti, uz povećan vojni vazdušni saobraćaj (domaći i Saveznički vazduhoplovi) koristeći postojeće nacionalne strukture vazdušnog prostora. Takođe se može očekivati više tranzitnih letova i provođenje vazduhoplovnih vježbi radi demonstracije odvraćanja, spremnosti i odbrambenih sposobnosti.

U takvim uslovima, cilj je obezbijediti nesmetano provođenje vojnih operacija, uz potrebnu fleksibilnost u korišćenju vazdušnog prostora i istovremeno smanjenje uticaja na civilni saobraćaj i kapacitet kontrole letenja na prihvatljiv minimum. Sve ovo treba sagledati u svjetlu porasta civilnog saobraćaja u narednom periodu, kao i povećanja složenosti operacija usljed upotrebe savremenih borbenih aviona, bespilotnih sistema (RPAS) i operacija na velikim visinama (HAO).

Civilno-vojna saradnja između kontrole letenja i vojnih jedinica i komandi postaje ključni faktor za obezbjeđivanje kontinuiteta, bezbjednosti i sigurnosti letova u nacionalnom i evropskom vazdušnom prostoru.

Ovakva situacija naglašava značaj fleksibilnog korišćenja vazdušnog prostora, potrebe za dinamičnom civilno-vojnom koordinacijom, zahtjeva zajedničko donošenje odluka (CDM) i adekvatnu podršku odgovarajućim tehničkim sistemima, a sve radi ispunjenja zahtjeva odbrane, uz minimalno ometanje civilnog saobraćaja.

Zašto je ovo bitno?

Cilj je obezbijediti da vojne operacije mogu biti sprovedene u skladu sa vojnim zahtjevima kako bi se postigao uspeh misije, uz minimalan uticaj na civilni saobraćaj, a to zahtijeva, prije svega, međusobnu koordinaciju i razmjenu informacija svih aktera.

Tokom krize, za NATO članice na teritoriji Evrope, glavni akteri od uticaja na vazdušni saobraćaj su: EUROCONTROL (NM – Menadžer mreže), NATO vazduhoplovna komanda (AIRCOM) i nacionalni vojni i civilni kapaciteti kontrole letenja.

Ono što najviše komplikuje situaciju je što većina aspekata koji se odnose na korišćenje vazdušnog prostora, obezbjeđivanje usluga kontrole vazduhoplovnog saobraćaja i vojne aktivnosti, predstavljaju pitanja nacionalnog suvereniteta i podložna su različitim pravnim i organizacionim specifičnostima i ograničenjima.

Pored svega navedenog, mnogi aspekti vojnih operacija su povjerljivi i ne mogu se dijeliti van definisane i odobrene grupe aktera, a opet, treba obezbijediti da civilna kontrola letenja i Menadžer mreže budu upoznati sa ključnim vojnim zahtjevima kako bi pravilno podržali te operacije.

Šta se očekuje od nacija? Kako da nacije, prije nego se pojavi kriza, budu spremne da odgovore na navedene izazove?

Prije svega, nacije treba da imaju potpisane sporazume između civilnih i vojnih entiteta koji regulišu uloge, odnose i odgovornosti tokom različitih faza krize. Potrebno je definisati civilne i vojne aktere, njihove uloge i odgovornosti, principe upravljanja vazdušnim prostorom i protokom saobraćaja, pravila prioriteta, kao i procese povezane sa zajedničkim donošenjem odluka (CDM). Ovi sporazumi obuhvataju sve aspekte koji se odnose na pružanje usluga upravljanja vazdušnim saobraćajem (ATM), upravljanje vazdušnim prostorom (ASM), sisteme za informisanje o vazdušnom saobraćaju (AIS), razmjenu informacija, uključujući i procedure civilno-vojne koordinacije koje se primjenjuju u različitim fazama.

Nacije bi trebalo da:

• prilagode politiku upravljanja vazdušnim prostorom kako bi omogućile veću dinamiku i fleksibilnost – formiranje zona ili tranzitnih koridora u vrlo kratkom roku u kojima vojni vazduhoplovi mogu da funkcionišu bez transpondera;

• zbog bolje predvidljivosti i poboljšanog planiranja kapaciteta saobraćaja, implementiraju iOAT FPL (integrisani OAT plan leta) kao mehanizam za dijeljenje vojnih zahtjeva sa ATM akterima u svrhu zajedničkog planiranja;

• razvijaju bilateralnu i multilateralnu saradnju kako bi omogućile efikasne prekogranične operacije, prekograničnu upotrebu vazdušnog prostora i poboljšale prekogranični tranzit;

• usvoje okvir na nacionalnom, bilateralnom i međunarodnom nivou kako bi omogućile procese zajedničkog donošenja odluka (CDM) između civilnih i vojnih ATM aktera, kao i drugih ne-ATM aktera.

• obezbijede specifičnu infrastrukturu, kao što su sigurni objekti, terminali i linije, kako bi se obezbijedio siguran prenos i razmjena podataka.

Kako omogućiti funkcionisanje civilnog saobraćaja i vojnih operacija sa svim svojim zahtjevima u periodu krize?

Odgovor na krizu mora proisteći iz sveobuhvatne pripreme države tj. kroz angažovanje svih relevantnih vazduhoplovnih subjekata u pripremi legislative (policy level), pripremi procedura i alata za rad (operational level) i unapređenja tehničkih sistema podrške za razmjenu podataka.

Samo kroz zajednički rad državnih organa, civilnih i vojnih vazduhoplovnih vlasti i kontrole letenja mogu se definisati potrebna tijela za donošenje odluka, kontrola saobraćaja i prioriteti u okviru civilno-vojne saradnje i koordinisati upotreba vazdušnog prostora u skladu sa vojnim zahtjevima tokom krize i potrebama civilnog vazdušnog saobraćaja.

Kontrola letenja treba da, pored redovnih aktivnosti koje provodi u periodu mira, bude spremna da odgovori na odbrambene zahtjeve države, sa svim svojim kapacitetima, ljudskim i tehničkim, organizacijom i fleksibilnim funkcionisanjem, s ciljem podrške nacionalnim i Savezničkim vojnim operacijama tokom krize.

 

Interesovaće vas i:

Vazdušni prostor između politike i struke: suverenitet i operativna realnost