Presuda Evropskog suda: Rusija odgovorna za obaranje aviona Malaysia Airlines
Veliko vijeće Evropskog suda za ljudska prava jednoglasno je donijelo presudu kojom se Ruska Federacija proglašava odgovornom za obaranje putničkog aviona Malaysia Airlines leta MH17, koji je 17. jula 2014. srušen iznad teritorije pod kontrolom proruskih snaga na istoku Ukrajine.
Avion tipa Boeing 777-200ER, registrovan kao 9M-MRD, letio je na liniji Amsterdam–Kuala Lumpur i nalazio se na krstarećoj visini kada je pogođen raketom zemlja–vazduh ispaljenom iz sistema Buk-TELAR. U nesreći je stradalo svih 298 putnika i članova posade, od čega čak 196 državljana Kraljevine Holandije.
Ključni nalazi Suda
Sud je utvrdio da je raketa ispaljena sa teritorije pod ruskom vojnom kontrolom, te da su za njeno lansiranje odgovorni pripadnici ruskih oružanih snaga ili proruski separatisti, djelujući pod komandom i u sadejstvu sa Moskvom. Sud nije morao pojedinačno identifikovati izvršioca, budući da je Rusija, kao država, snosila odgovornost za sve vojne operacije njenih snaga i snaga pod njenom kontrolom.
Evropski sud je istakao da sistem Buk-TELAR, kada se koristi izolovano, nema tehničku mogućnost razlikovanja civilnih od vojnih letjelica, te da njegovo raspoređivanje bez dodatnih identifikacionih mjera predstavlja grubo kršenje međunarodnog humanitarnog prava, a samim tim i člana 2 Evropske konvencije o ljudskim pravima – pravo na život.
Takođe je utvrđeno da Rusija nije preduzela nikakve mjere da upozori ukrajinske vlasti na prisustvo oružanog sistema, niti je zatvorila vazdušni prostor pod svojom efektivnom kontrolom, iako su se civilni avioni redovno kretali iznad tog područja. Sud je ovo ocijenio kao neodgovorno ugrožavanje života putnika i posade.
Istraga i opstrukcija
Poseban segment presude odnosi se na nesaradnju Rusije sa međunarodnim timom za istragu (JIT). Sud je zaključio da je Rusija obmanjivala javnost i istražne organe, plasirajući netačne informacije i tako ometala rad na utvrđivanju istine. Brojni navodi ruskih vlasti i Ministarstva odbrane pokazali su se kao lažni i kontradiktorni, a sve s ciljem da se odgovornost prebaci na Ukrajinu.
Zbog ove sistematske opstrukcije, porodice žrtava su bile izložene dodatnoj patnji – mnogi su morali sahraniti nekompletna tijela svojih najmilijih, dok u dva slučaja tijela nikada nisu pronađena. Sud je ovu patnju prepoznao kao neljudsko i ponižavajuće postupanje prema članovima porodica poginulih (član 3 Konvencije).
Pravne i avijacijske implikacije
Ova presuda predstavlja istorijski trenutak ne samo u međunarodnom pravu, već i u oblasti vazduhoplovstva. Po prvi put je jedan međunarodni sud eksplicitno presudio da je država odgovorna za obaranje civilnog putničkog aviona u međunarodnom vazdušnom prostoru, i to van ratne zone koja je bila zvanično zatvorena za letove.
Pitanje sigurnosti vazdušnih ruta iznad zona sukoba, odgovornosti država za kontrolu svog vazdušnog prostora, kao i procedura za zatvaranje rizičnih ruta, sada dobija nove pravne i operativne dimenzije. Avio-kompanije, kontrolne službe i regulatorna tijela širom svijeta moraće dodatno razmotriti kako se ovakvi rizici ubuduće mogu identifikovati i izbjeći.