Kritična vazduhoplovna infrastruktura – odbrambeni kapacitet države
Autor: Toni Sič, pukovnik, specijalista za alokaciju vazdušnog prostora Crne Gore
Sektor vazduhoplovstva je složen, a njegova infrastruktura međusobno uvezana i isprepletana kako bi omogućila sigurno funkcionisanje vazdušnog saobraćaja. U današnje vrijeme, kada kažemo kritična vazduhoplovna infrastruktura, mislimo na objekte, sredstva i sisteme bez kojih vazduhoplovstvo ne može da funkcioniše.
Kritična vazduhoplovna infrastruktura je osnova za funkcionisanje i civilnog i vojnog vazdušnog saobraćaja, ali ujedno predstavlja i odbrambeni kapacitet države koji doprinosi nacionalnoj otpornosti (resilience) i zaštiti našeg društva.
Nefunkcionisanje, degradacija ili uništenje kritične vazduhoplovne infrastrukture može biti posljedica različitih uticaja, kako ljudskih, tako i prirodnih, te može ograničiti ili onemogućiti funkcionisanje civilnog i vojnog vazdušnog saobraćaja u državi. S tim u vezi, potrebno je uspostaviti, održavati, razvijati i zaštiti kritičnu infrastrukturu kako bi obezbijedili neprekidnost funkcionisanja vazdušnog saobraćaja.
Šta čini kritičnu vazduhoplovnu infrastrukturu?
Infrastrukturu od kritičnog značaja za vazduhoplovstvo jedne države čine civilni, vojni i objekti sa dvostrukom namjenom (dual-use), kao i sredstva i sistemi od vitalnog značaja za vazduhoplovne operacije i aktivnosti, čije bi nefunkcionisanje ili uništenje imalo uticaj na obavljanje civilnog vazdušnog saobraćaja, operativnu efikasnost vojnog vazduhoplovstva, umanjilo vojnu interoperabilnost sa saveznicima i generalno degradiralo nacionalnu otpornost države.
Osnovne komponente infrastrukture od kritičnog značaja za vazduhoplovstvo su vazduhoplovni objekti, sredstva i sistemi koji obuhvataju objekte za vazduhoplovnu logistiku, opremu za komunikaciju, navigaciju i nadzor vazdušnog prostora, kao i sistemi za upravljanje vazdušnim saobraćajem.
Vazduhoplovni objekti – predstavljaju stalnu infrastrukturu na lokacijama koja obuhvataju složen sistem aerodroma, poletno-sletnih staza i helidroma, a sastoje se od pista, rulnih staza, hangara, skladišta goriva, objekata vatrogasne i spasilačke službe, skladišta naoružanja za vojsku itd. Vazduhoplovni objekti mogu biti civilni, vojni ili objekti sa dvostrukom namjenom.
Logistički i objekti za održavanje u vazduhoplovstvu – su objekti i sredstva koji su od kritičnog značaja za operacije, otpornost i interoperabilnost, i mogu, ali ne moraju, biti smješteni na istoj lokaciji sa vazduhoplovnim objektima. Ovi logistički objekti obuhvataju ključne elemente kao što su skladišta goriva, depoi za popravku, skladišta i lokacije za isporuku naoružanja itd.
Sredstva za komunikaciju, navigaciju i nadzor (CNS) – u svrhu obezbjeđivanja bezbjednosti i podrške civilnim i vojnim operacijama i misijama, ovi sistemi omogućavaju sposobnost komunikacije sa vazduhoplovom, sigurnu navigaciju, što uključuje i prilaze i slijetanje na aerodrome, i nadzor vazdušnog prostora.
Sistemi za upravljanje vazdušnim saobraćajem (ATM) – su namijenjeni funkcijama službe kontrole letenja, upravljanja vazdušnim prostorom i upravljanja tokom vazdušnog saobraćaja, a koji predstavljaju ključne faktore koji omogućavaju efikasno provođenje operacija.
Kako obezbjediti kritičnu vazduhoplovnu infrastrukturu?
Navedena infrastruktura je uglavnom smještena na aerodromu i podjednako je važna i vojnom i civilnom sektoru. Samim tim, i model koji se pokazao ekonomski i operativno prihvatljiv za države je model zajedničke civilno-vojne upotrebe aerodroma.
Zajednička civilno-vojna upotreba aerodroma je u svijetu prepoznata kroz dva modela – Joint-use airports i Dual-use airports. Bilo da se vojni aerodrom koristi za vojne operacije i civilni vazdušni saobraćaj ili da dva operatera, civilni i vojni, zajedno koriste kompleks aerodroma, suština je ista – optimizacija upotrebe nacionalnih kapaciteta. Brojni su primjeri ovakvih aerodroma u EU – Brisel, Keln, Strazbur, Lajpcig, Zagreb itd. su aerodromi koji zajednički koriste civilni i vojni operateri.
Ovo je posebno efikasno rješenje za male države koje nemaju kapaciteta (niti potrebe) da u potpunosti fizički razdvoje aerodrome za civilni i vojni vazdušni saobraćaj.
Aerodrom Podgorica sa svoja dva dijela – civilnim i vojnim – predstavlja tipičan primjer aerodroma za dualnu upotrebu. Postoje dva operatera koji su odgovorni za svoje djelove aerodroma, zajednički koriste pistu, manevarske površine, kontrolu letenja, komunikacijske i navigacijske sisteme i međusobno se nadopunjuju po pitanju kapaciteta određenih aerodromskih službi (protivpožarna, medicinska, čišćenje snijega). Ovako organizovan aerodrom omogućava da se isti istovremeno koristi za civilni vazdušni saobraćaj i za izvršenje vojnih operacija Vazduhoplovstva VCG, kao i operacija Savezničkih vojnih vazduhoplova.
Operateri aerodroma (civilni i vojni) koji su bazirani na ovakvom aerodromu su odgovorni svako za svoj dio aerodroma. Granice su jasno definisane i svaki operater funkcioniše unutar svog dijela aerodroma dok se korišćenje zajedničke infrastrukture aerodroma definiše ugovorom između operatera.
Zajednička civilno-vojna upotreba aerodroma (Dual-use) je prepoznata u praksi EU i omogućava ovakav način zajedničkog funkcionisanja. Šta više, EU članice idu ka tome da deklarišu što više svojih aerodroma kao aerodrome za dualnu upotrebu kako bi kroz Connecting Europe Facility (CEF) program obezbijedili razvoj svojih aerodromskih infrastrukturnih kapaciteta kroz finansiranje u vidu bespovratnih sredstava i nabavki iz ovog EU programa, a ujedno i podržali EU projekat vojne mobilnosti (Military Mobility) za unapređenje kapaciteta ključne saobraćajne infrastrukture za civilne i vojne potrebe, u skladu sa Uredbom (EU) 2021/1153.
Za vazdušni saobraćaj, ovaj program uključuje unapređenje infrastrukture aerodroma za vojne potrebe kroz projekte proširenje piste, staza za voženje, platformi, obezbjeđivanje operativnosti aerodroma 24/7, unapređenje sistema osvjetljenja, unapređenje funkcionisanja kontrole letenja, opremanje aerodromskih službi – oprema za čišćenje snijega i leda, povećanje kategorije vatrogasno spasilačke službe itd.
U okviru budžeta EU za period 2021-2027, iz programa CEF Transport, dodijeljeno je 1,74 milijarde evra za unapređenje vojne mobilnosti u EU. Evo i nekih primjera realizovanih projekata iz ovog programa:
• Aerodrom “Franjo Tuđman” u Hrvatskoj – rekonstrukcija spojeva staza za voženje i zamjena elektroinstalacija i signalizacije,
• Kapaciteti vojne kontrole letenje portugalskog vazduhoplovstva poboljšani su instalacijom sistema za nadzor vazdušnog saobraćaja (WAM-ADS-B),
• Unapređenje sistema osvjetljenja na platformama za avione na Aerodromu “Šopen” Varšava.
Šta to znači za odbrambene kapacitete jedne države?
Posmatrano iz perspektive odbrane, održavanje i razvoj kritične vazduhoplovne infrastrukture predstavljaju dio razvoja odbrambenih kapaciteta države. Bilo da se radi o nacionalnim potrebama odbrane, potrebama unutar NATO saveza ili uskoro podršci vojnoj mobilnost unutar EU, navedena infrastruktura, pored odbrambenih kapaciteta, se koristi svakodnevno za potrebe civilnog vazdušnog saobraćaja. Dualna upotreba je ključna, pogotovu za male države koje nemaju dovoljno vazduhoplovnih infrastrukturnih kapaciteta. Naravno, ukoliko se prepozna potreba i aerodrom proglasi za dualnu upotrebu, moguća je i finansijska pomoć EU, po već navedenim programima, pa time i razvoj nacionalnih odbrambenih kapaciteta, ali i sigurniji civilni vazdušni saobraćaj, bez većeg uticaja na nacionalni budžet.