9. maj: Dan pobjede nad fašizmom

Kad danas pogledamo nebo iznad Balkana, uglavnom vidimo putničke avione, turističke letove i ljude koji negdje žure — na posao, more ili kući. Teško je zamisliti da je prije osamdeset godina isto to nebo izgledalo potpuno drugačije.

Tokom završnih mjeseci Drugog svjetskog rata, Balkan je bio jedno od najtežih područja za letenje u Evropi. Planine, loše vrijeme i improvizovani aerodromi predstavljali su veliki problem čak i za iskusne pilote. Mnoge piste bile su napravljene na brzinu, često bez prave infrastrukture, a avioni su slijetali na terene koji danas više liče na livade nego na aerodrome.

U tim operacijama često su korišćeni sovjetski avioni Iljušin Il-2, poznati “Šturmovici”. Smatrani su jednim od najizdržljivijih aviona tog vremena jer su mogli da lete veoma nisko i pod jakom vatrom. Ipak, manje je poznato da su pored borbenih letova veliku ulogu imali i transportni avioni koji su donosili hranu, medicinsku pomoć i izvlačili ranjenike iz teško dostupnih djelova zemlje.

Zanimljivo je da je sovjetski Li-2, koji je letio iznad Jugoslavije 1944. godine, zapravo bio verzija američkog Douglas DC-3 — aviona koji je kasnije postao simbol civilnog vazdušnog saobraćaja širom svijeta. Drugim riječima, jedan isti tip aviona povezivao je ratnu prošlost i budućnost civilnog letenja.

Danas, kada iz Podgorice, Beograda ili Tivta za nekoliko sati možemo stići gotovo bilo gdje u Evropi, lako zaboravimo koliko je nebo nekada značilo nešto sasvim drugo. Zato 9. maj nije samo podsjećanje na kraj rata, već i na vrijednost običnog mira koji danas često uzimamo zdravo za gotovo.

Možda upravo avijacija najbolje pokazuje koliko se svijet može promijeniti: isto nebo koje je nekada bilo dio fronta danas uglavnom služi da spaja ljude.