Pioniri vazduhoplovstva u Crnoj Gori: Aero-klub „Naša krila“ i prvi turistički pilot iz Zetske banovine
Za informacije upotrebljene u tekstu zahvaljujemo Dragiši-Gagi Raičeviću
Organizovano vazduhoplovstvo na prostoru današnje Crne Gore počelo je ozbiljnije da se razvija tokom dvadesetih godina prošlog vijeka. Aero-klub „Naša krila“, osnovan u Kraljevini Jugoslaviji sa ciljem popularizacije letenja i razvoja civilnog vazduhoplovstva, od 1926. godine započinje intenzivno djelovanje i u ovom dijelu zemlje.
Glavni odbor aero-kluba za područje današnje Crne Gore formiran je u Podgorici tokom juna 1926. godine. Ubrzo su osnovani i mjesni odbori u Beranama, Pljevljima, Kolašinu, Danilovgradu, Plavu i na Cetinju. Već 1929. godine oblastni odbor premješten je iz Podgorice na Cetinje, odakle je koordinisan rad brojnih lokalnih organizacija.
Pod njegovim okriljem djelovali su mjesni odbori u Andrijevici, Baru, Beranama, Vladimiru, Golubovcima, Gusinju, Danilovgradu, Herceg Novom, Kolašinu, Kosijerima, Kotoru, Bobovištu, Nikšiću, Plavu, Podgorici, Tuzima i na Cetinju. Neki od tih odbora ugašeni su do polovine tridesetih godina, ali su ubrzo osnivani novi – na Žabljaku, Rijeci Crnojevića, u Krajini, Šarancima i Grudama.
Važno je napomenuti da su pojedini mjesni odbori sa teritorije današnje Crne Gore, poput pljevaljskog, djelovali u sastavu drugih oblastnih odbora. Uprkos tome, aktivnost cetinjskih i drugih lokalnih organizacija dala je konkretne rezultate – uključujući i dolazak prvog aero-klupskog aviona u Crnu Goru.
Prvi avion i hidroplan u Crnoj Gori
Veliki korak za razvoj vazduhoplovstva u Crnoj Gori napravljen je 1937. godine, kada je nabavljen hidroplan na plovke Anrio H.41H. Ovaj avion bio je stacioniran u Kumboru, a povremeno je korišćen i na Skadarskom jezeru.
Već naredne godine aero-klub je nabavio i školski avion Anrio H.320, koji je služio za obuku pilota.
U cilju popularizacije vazduhoplovstva, centralni, oblastni i mjesni odbori aero-kluba „Naša krila“ organizovali su širom zemlje brojne vazduhoplovne manifestacije. Letove su izvodili sportski avioni aero-kluba, turistički i putnički avioni kompanije Aeroput, kao i borbeni i školski avioni ratnog vazduhoplovstva. U primorskim gradovima često su nastupali i hidroavioni Pomorskog vazduhoplovstva.
Ovi aero-mitinzi bili su pravi spektakli: posjetioci su mogli da gledaju akrobatsko letenje, grupne letove, padobranske skokove, ali i da dožive kratke panoramske letove.
Jedan od najznačajnijih događaja održan je 24. juna 1934. godine na Ćemovskom polju u Podgorici, kada je na velikom aero-mitingu učestvovalo čak 19 aviona, pred oko 9.000 posjetilaca. Takvi događaji značajno su doprinijeli širenju vazduhoplovne kulture i interesovanja javnosti za letenje.
Obuka turističkih pilota
Od 1932. godine aero-klub pokreće i obuku tzv. turističkih pilota. Najčešće su to bili mladi ljudi – srednjoškolci, svršeni učenici stručnih škola ili studenti – koji su ispunjavali uslove konkursa i imali sredstva da finansiraju školovanje.
Do 1940. godine, kada je zbog ratnih prilika u Evropi obuka prešla pod nadzor vojske, u školama koje su organizovali aero-klubovi u Beogradu, Zagrebu, Ljubljani, Skoplju i Vukovaru izdato je 360 dozvola turističkih pilota.
Prvi turistički pilot iz Zetske banovine
Prvi turistički pilot iz Zetske banovine bio je Vasilije Magdelinić.
Rođen je 1912. godine u selu Bogetići kod Nikšića. Osnovnu školu i gimnaziju završio je u Beranama, gdje se uključio u rad mjesnog odbora aero-kluba „Naša krila“ i ubrzo postao jedan od njegovih najaktivnijih članova.
Nakon upisa studija prava u Beogradu, primljen je na pilotski kurs koji je organizovao Centralni odbor aero-kluba. Po završetku obuke 1933. godine odlazi na odsluženje vojnog roka u Đačku četu 1. vazduhoplovnog puka u Novom Sadu, gdje je 1. oktobra 1934. godine postao stalni diplomirani vojni pilot i nosilac letačkog znaka broj 1085.
Po povratku u Berane nastavio je da aktivno radi na razvoju vazduhoplovstva u tom kraju. Posebno se zalagao za ideju da se na lokalitetu Ovsine izgradi pravo letjelište sa hangarom i da se nabavi aero-klupski avion.
Kao rezervni narednik, u ljeto 1935. godine pozvan je na dvomjesečnu vojnu vježbu. Međutim, njegova vazduhoplovna karijera tragično je prekinuta 27. avgusta 1935. godine, kada je poginuo u padu aviona „Potez 25“ kod sela Stepanovićevo, nedaleko od Novog Sada.
Nasljeđe pionira
Iako je trajala relativno kratko, pionirska epoha između dva svjetska rata postavila je temelje savremenog sportskog i civilnog vazduhoplovstva u Crnoj Gori.
Gotovo jedan vijek kasnije, ta tradicija dobija novi zamah kroz projekte poput Međunarodne hidraviacione regate MONTADRIA, koja povezuje bogatu istoriju vazduhoplovstva sa savremenim konceptima hidravijacije, turizma i održive mobilnosti u regionu Jadrana.