eVazduhoplovstvo: Prva krila iznad Boke

Izvor&Foto: Dragiša Gaga Raičević

Samo tri godine nakon prvog istorijskog uzleta hidroavionom mladog francuskog inovatora Anrija Fabra (28. marta 1910.g.) sa vodene površine jezera Etang de Berra pored Marselja i Crna Gora je dočekala svoje nebo letom hidroaviona sa Jadranskog mora.

Brodovi su mirno ćutali u zalivu, mehaničari su gledali u mene, a ja sam stajao na drvenom mulu Arsenala, osjećajući kako svaka daska podrhtava pod težinom trenutka.
Bio sam spreman za prvi let – čekao sam da more, makar na tren, ustupiti mjesto nebu…
Tišina je obavila sve… osim motora, koji je još tražio svoj glas.

Bio je mart 1913. godine. Jutro tiho, ali napeto. Ispred mene – Donnet-Lévêque tip A, „leteći čun“. Dvokrilac francuske konstrukcije, s trupom više nalik čunu nego letjelici. Pa ipak, to je bilo naše čudo – krhka, ali smjela mašina spremna da se suprotstavi horizontu.

Motor – sedmocilindrični, 50 konjskih snaga. Sasvim dovoljno, rekli bi oni u Parizu. Ali ovdje, u Bokokotorskom zalivu, gdje su vjetrovi nepredvidivi, a talasi imaju svoj karakter, to je značilo jedno: možda poletiš, a možda samo sanjaš da ćeš.

Zvuk koji se pamti
Kad je motor konačno proradio, bio je to zvuk pun karaktera – nešto između hrabrog pokušaja i stidljive odlučnosti. Mehaničar mi je dao znak. Pogledom sam mu odgovorio, zategao palicu, pokrenuo ručicu gasa naprijed i pustio čun da klizi niz površinu zaliva.

U početku, samo kliziš. More te ne pušta, ali i testira. Površina se razdvaja pod trupom, a ti osluškuješ svaki ton motora, svaki trzaj krila. Talasi se ljuljaju pod nama kao da nas provociraju, ali onda – se dešava trenutak kada više ne ploviš, već lebdiš. Tek nekoliko centimetara, ali srce zna: let je počeo.

Nebo nad Bokom
Penjali smo se sporo, ali postojano. Na visini od hiljadu metara, Boka se otvorila ispod nas kao ucrtana mapa. Rtovi, zalivi, ostrva – sve je bilo tu, ali iz nove perspektive. Tivat, Perast, Mamula – svi su izgledali kao san pretvoren u sliku.

Bio je to osjećaj koji se ne zaboravlja. Nisi više bio samo pilot. Bio si svjedok. Pionir. Neko ko prvi gleda svijet iz drugog ugla.

Mjesto gdje su se ukrštala krila velikih sila
Boka nije bila naša nova pista – bila je raskrsnica. Mjesto gdje su se susretale civilizacije, mornarice i ambicije velikih imperija. Već naredne godine, 1914, iz pravca Malte dolaze francuski brodovi. Među njima i Foudre, brod koji je nosio hidroavione tipa Voisin.

Usidreni u Baru. Jedan Voisin je poletio, drugi – oštećen zbog problema sa plovkom – nije imao tu sreću. Kasnije stižu i Nieuporti, francuski hidroavioni koji lete iznad crnogorske obale a skrovište su tražili na Skadarskom jezeru nedaleko od Virpazara do novembra te godine.

Od Tivta do istorije – počeci hidroavijacije u Crnoj Gori

Samo tri godine nakon što je Henri Fabre izveo prvi let hidroavionom u svijetu, dio obale Crne Gore je, kao tadašnja austrougarska teritorija, postala jedno od prvih mjesta u Evropi gdje su hidroavioni korišćeni za pomorske operacije.

Marta 1913. godine, iz ratnih brodova „Radetzky“, „Zrinyi“ i „Erzherzog Franz Ferdinand“, iskrcana su tri hidroaviona Donnet-Lévêque. Njihovi trupovi su pažljivo preneseni na pontone tivatskog Arsenala, gdje je brzo improvizovana prva hidroplanska baza – sa hangarom u starom skladištu uglja, i pilotima koji su spavali u šatorima pored svojih mašina.

Nebo nas je zvalo, ali voda nas još nije puštala

Bilo je dana kad smo satima pokušavali da se odlijepimo sa vode. Gas do kraja, pa ništa. Motor bi ponekad pregrijao, voda nas je vraćala.. Kurblanje na suncu, znoj koji puni kragnu, plutani prsluk natopljen kao sunđer. A onda, možda, u tišini između dva talasa – poletiš. Satima smo pokušavali da se uzdignemo. Bilo je dana kada bismo odustajali, kada bi kurblanje bilo sve što nam je preostalo. Ali kad bi se sve poklopilo – čeoni vjetar, mirni valovi, mirna ruka – letjeli smo.

Uzletjeli bismo iznad Boke, iznad Perasta, Kumbora, Herceg Novog, Mamule, Kotora iznad ostrva koje su izgledala kao izvučena iz mape. U tišini visine, zaliv je blistao kao da ga prvi put vidimo. U tim trenucima, znali smo da pripadamo nebu.

Ako bi nas vjetar pogurao s leđa, ako bi talasi utihnuli – dizali bismo se čak do 3.000 metara. I tada bi Boka nestala ispod nas. Ne u oblacima, već u miru. Rtovi, uvale i fjordovi razlivali bi se kao da ih je neko crtao tušem. A nebo – bez kraja.

Ko su bili prvi ljudi koji su poletjeli iznad Crne Gore?

Prvi piloti koji su krotili nebo nad Bokom bili su poručnik Henrich Huss – Čeh iz Olomouca, njegov sunarodnik Václav Woseček, Gottfried (von) Banfield rođeni Hercegnovljanin a porijeklom škotlanđanin, prvi i jedini As hidroavijatičar sa 9 vazdušnih pobjeda u Prvom svjetskom ratu i Konstantin Maglić. Pridružio im se i Dimitrije Konjović, kasnije osnivać fabrike aviona Ikarus u Zemunu (danas IkarBus)– rodom sa naših prostora, rođen u selu Stanišići kod Sombora tada pod austrougarskom carskom krunom. Zajedno su otpočeli novo poglavlje u istoriji pomorskih operacija: uvođenje hidroaviona u vojnu upotrebu. Oni su, između Arsenala i Kumbora, obilježili rođenje mornaričke avijacije ne samo na Jadranu već prvu primjenu hidroaviona u vojne svrhe u svijetu.

Najljepše su bile noći… (sjećanja Konstantina Maglića)
“Često smo sjedili do ponoći na otvorenom, ćaskali i sanjarili. More je tiho zapljuskivalo obalu, negdje bi zacvrčale gusle… a onda bi opet sve bilo tiho i bez glasa. Zvijezde su svjetlucale.”

Između mora, krila i svjetova
Boka je oduvijek bila više od zaliva – bila je susret. Mjesto gdje se istok i zapad sreću pogledima, gdje se sjever i jug pozdravljaju morem. Tih godina, početkom 20. vijeka, upravo ovdje su velike sile dopremale svoja krila, uvjerene da će nebo nad ovim vodama igrati važnu ulogu u budućnosti.

U avgustu 1914. godine, sa sunčane Malte prema Jadranu polaze francuski ratni brodovi. Među njima i Foudre – brod koji je, kao vizionarska platforma, nosio dva hidroaviona tipa Voisin. Njihova misija nije bila osvajanje, već ono što je tada bilo novo i hrabro – izviđanje iz vazduha, gledanje s visine.

Poručnici Janvier Emile i Fournié Jacques pokušavaju prve letove iznad Bara. Jedan Voisin uspijeva da poleti, dok drugi biva oštećen. Kasnije, u Bar stižu i avioni Nieuport, koji lete iznad Crne Gore tokom oktobra i novembra iste godine.

Bilo je to vrijeme pionira, eksperimenta i nade da će krila donijeti prednost – a možda i razumijevanje.

Iz potrebe – nastala je tehnologija. Iz tehnologije – nastala je povezanost.
Istina je da su ratovi često gurali tehnološki napredak, ali onaj pravi duh avijacije ne leži u dominaciji, već u letu samom. U hrabrosti, znatiželji, otkriću. U susretima na visinama gdje više nema granica.

Danas, stotinu godina kasnije…
Letim istim tim nebom, više od vijeka kasnije, u nekoj drugoj epohi – ne u Donnet-Levêqueu, već u modernom amfibijskom avionu. GPS mi pokazuje gdje sam, ali srce zna gdje letim. Iznad Prčanja, preko Perasta, oko Mamule do Budve, Bara i Ulcinja. Letim tragom svojih prethodnika. Letim tamo gdje je sve počelo.

Zato danas… letimo drugačije
Zato 5th Anniversary Edition of the International Seaplane Regatta – MONTADRIA 2025 okuplja pilote iz cijelog svijeta, ne zbog nadmetanja, već zbog povezivanja. Da u vodama koje su nekad bile strateške, a ponekad i burne, danas ogledamo mir.

Letimo rutama koje su nekad bile bojišta – sada pretvorene u prostore prijateljstva. Podsjećamo da su prva krila nad Crnom Gorom letjela zbog ideje, zbog vizije i znanja. Letimo ne da bismo osvajali prostor, već da bismo ga dijelili.

Jer Tivat nije samo mondenska marina. Boka nije samo zaliv. To je pista. To je knjiga. To je mjesto gdje je voda prvi put postala uzletna ravan.

MontAdria Seaplane Regatta – mjesto gdje istorija i budućnost dijele isto nebo.

Danas, kada okupljamo entuzijaste i pilote iz cijelog svijeta, kada letimo iznad istih voda na jubilarnim regatama MontAdria, nosimo u sebi duh pilota hidroaviona i svih onih koji su prvi dotakli nebo s mora.

—

Fotografije: Bohumir Atelier Kudlička, MontAdria 2021
Iz memoara: Erich von Kunsti i Konstantin Maglić
Fragmenti iz knjige “Više od vijeka” povodom 100 godina avijacije u Crnoj Gori autora Борис Циглић
Lokacija: Arsenal Tivat – Porto Montenegro Regent Porto Montenegro Porto Montenegro Yacht Club, Kumbor – Portonovi One&Only Portonovi Portonovi marina Lazure Marina & Hotel Kumbor – Montenegro – Kumbor